แล้วแต่ลูกจะเลือก...จริงไหม: เมื่องานวิจัยไปถามเด็กแทนพ่อแม่ แล้วได้ยินคำตอบที่ต่างออกไป

สัปดาห์ก่อนหลานสาวคนโตของย่าเอาใบเลือกแผนการเรียนมาให้ทุกคนในบ้านดู ลูกสาวย่าพูดกับเขาว่าแล้วแต่หนูจะเลือกนะ แม่ไม่ยุ่ง แต่ย่านั่งมองอยู่เงียบๆ ก็เห็นพอดีว่าตอนเด็กบอกว่าอยากไปแผนศิลปะ หน้าลูกสาวย่ามันขมวดนิดเดียว แล้วตอนเด็กพูดถึงแผนวิทยาศาสตร์เท่านั้นที่รอยยับนั้นคลายออกเป็นรอยยิ้ม ย่าแอบขำในใจเพราะเหมือนดูตัวเองเมื่อสามสิบปีก่อนเปล่าๆ เมื่อลูกชายย่าบอกว่าอยากเรียนทางนั้นทางนี้ ย่าก็เคยพูดว่าแล้วแต่ลูกจะเลือกนะ ทั้งที่ความจริงในใจย่ามีคำตอบอยู่แล้วว่าอยากให้เขาไปทางไหน

ย่าเล่าเรื่องนี้เพราะเพิ่งได้อ่านงานวิจัยชิ้นหนึ่งจากเดนมาร์กที่ทำให้ย่านึกถึงหน้าผากตัวเองในครั้งนั้นจังเลยจ้ะ นักวิจัยสองคนสนใจคำถามง่ายๆ ว่าพอถึงเวลาที่ลูกต้องเลือกแผนการเรียนในโรงเรียน พ่อแม่ที่บอกว่าปล่อยให้ลูกตัดสินใจเอง ปล่อยจริงหรือเปล่า ธรรมดางานแบบนี้เขามักไปถามพ่อแม่ แต่สองคนนี้เลือกไปถามตัวเด็กแทน เพราะเขาเดาว่าถ้าถามพ่อแม่ คำตอบที่ได้จะเป็นคำตอบสวยๆ ที่สังคมอยากฟัง ผลก็เป็นจริงอย่างที่คิดจ้ะ พอถามตรงๆ เด็กทุกคนตอบว่าเลือกเอง แต่พอคุยยาวๆ ไปเรื่อยเปื่อย ความจริงที่ต่างออกไปค่อยๆ หลุดออกมาทีละนิด

เด็กเกือบทุกคนเล่าว่าพ่อแม่มีส่วนอยู่ในการเลือกจ้ะ แค่เป็นส่วนที่มองไม่เห็นเท่านั้นเอง บางบ้านเป็นแบบบ้านย่าเป๊ะๆ คือปล่อยให้ลูกเลือก แต่พอลูกเอ่ยชื่อแผนที่พ่อแม่ชอบ ก็จะได้ยินว่าเราก็คิดว่าแผนนั้นดีที่สุดกับหนูแหละนะ ส่วนแผนที่พ่อแม่ไม่ชอบน่ะ ไม่มีใครห้ามหรอกจ้ะ แค่เงียบไป หรือไม่ก็มีรอยยับบนหน้าผากผุดขึ้นมาเอง เด็กคนหนึ่งในงานวิจัยเล่าว่าพ่อแม่เขาใช้ไม้ล้อเรื่องมุกตลกทำนองว่าเรียนแผนนั้นคงไม่สบายใจเนอะ ฟังเผินๆ เหมือนเป็นห่วง แต่เด็กรับรู้ได้ว่านั่นคือสัญญาณว่าอย่าเลือกแผนนั้น

บางบ้านก็ช่วยด้วยการยื่นหมวดหมู่ให้ลูกคิดตามจ้ะ เด็กคนหนึ่งเล่าว่าพ่อแม่คุยกับเขาว่าแผนไหนคือแผนของเด็กจริงจัง แผนไหนคือแผนของเด็กที่ไม่ค่อยขยัน เด็กอีกคนบอกว่าคุยกับพ่อแม่เรื่องแผนกีฬา แล้วทั้งบ้านเห็นตรงกันว่าแผนนั้นเรื่อยเปื่อยไปหน่อย ที่น่าสนใจที่สุดคือไม่มีเด็กสักคนที่รู้สึกว่าโดนแทรกแซงนะจ้ะ เด็กทุกคนเรียกสิ่งที่พ่อแม่ทำว่าความช่วยเหลือ ทั้งที่พอฟังคำพูดจริงๆ แล้ว บางเรื่องมันคือการชี้ทางล้วนๆ มีเด็กที่พ่อพูดตรงๆ เลยว่าแผนนานาชาตินี่ดีแน่ หรือแม่ที่บอกว่าเลือกแผนวิทยาศาสตร์สิ เพราะได้เรียนมากกว่า เด็กที่เลือกแผนศิลปะบางคนถูกพ่อแม่พยายามเกลี้ยกล่อมให้เปลี่ยนใจอยู่ด้วยซ้ำ

แล้วผลของการปล่อยให้เลือกแบบนี้เป็นยังไงบ้าง เมื่อนักวิจัยเอาที่อยู่บ้านของเด็กทั้งหมดไปปักบนแผนที่ ภาพที่ออกมาทำให้ย่านั่งนิ่งไปเลยจ้ะ เด็กจากย่านบ้านเรือนส่วนใหญ่ไปอยู่แผนเดียวกัน ส่วนเด็กจากย่านที่พักอาศัยราชการไปกระจุกอยู่อีกแผนหนึ่ง ในแผนที่เด็กส่วนใหญ่มาจากบ้านที่พ่อแม่มีการศึกษาสูงกว่า อีกแผนหนึ่งเด็กจากบ้านแบบนั้นมีน้อยกว่าเยอะ นักวิจัยเขียนไว้ประโยคหนึ่งว่าถ้าเด็กทุกคนเลือกเองจริงๆ โดยที่ไม่มีใครคอยชี้ทางเลย การกระจายตัวมันน่าจะเท่าๆ กันกว่านี้ ความตั้งใจดีของทุกบ้านที่บอกว่าแล้วแต่ลูกจะเลือก พอรวมกันทั้งเมืองแล้วกลายเป็นแผนที่ใหญ่ที่ดูเหมือนไม่มีใครวาดขึ้นมาเองจ้ะ

ย่าเล่าไม่ใช่เพื่อจะตำหนิพ่อแม่ยุคนี้นะจ้ะ ย่าเองก็เคยทำเหมือนกันและก็ทำด้วยความรักทั้งนั้น เรามีความหวังกับลูก มีประสบการณ์ที่อยากส่งต่อ มันเป็นเรื่องธรรมดาของคนเป็นพ่อแม่ แต่งานวิจัยชิ้นนี้ทำให้ย่าเห็นอะไรบางอย่างชัดขึ้น คือปัญหาไม่ได้อยู่ที่การมีความเห็น แต่อยู่ที่การไม่ยอมรับว่าเรากำลังชี้ทางอยู่นี่ต่างหาก เพราะพอเราแกล้งทำเป็นเป็นกลาง เด็กก็ไม่มีทางคุยกับเราเรื่องนั้นได้จริงๆ เขามีทางเลือกแค่เชื่อฟังหรือขัดใจเราเงียบๆ แล้วเขาก็จะเรียนรู้ว่าสิ่งที่เขาชอบ ต้องรอให้พ่อแม่พยักหน้าก่อนถึงจะนับว่าชอบได้จริง

สมัยนี้ยิ่งแล้วใหญ่จ้ะ ทุกบ้านเป็นกังวลเรื่องอนาคตของลูกมากขึ้น ย่าเคยอ่านบทความที่เขียนไว้ดีมากเรื่อง ทำไมยิ่งมีทางเลือกในการเลี้ยงลูกมากเท่าไหร่ เรากลับยิ่งกังวลมากขึ้นเท่านั้น ยิ่งเลือกมาก ยิ่งกลัวเลือกผิด คำว่าแล้วแต่ลูกจะเลือกเลยดังขึ้นเรื่อยๆ ทั้งที่การชี้ทางแบบแอบแฝงก็มากขึ้นเรื่อยๆ เหมือนกัน พอเป็นแบบนี้ ย่าว่าของแท้ที่สุดที่เราให้ลูกได้ไม่ใช่ความเป็นกลางที่แกล้งทำ แต่เป็นความซื่อสัตย์ต่างหากจ้ะ

ลองแบบนี้ไหมล่ะจ้ะ คราวหน้าที่ลูกต้องเลือกอะไรสักอย่าง ลองพูดกับเขาตรงๆ ว่าแม่มีความเห็นอยู่นะ เห็นแบบนี้ เพราะงี้ แต่สุดท้ายถ้าลูกเลือกไม่เหมือนแม่ ก็ไม่เป็นไร ความเห็นของเราที่พูดออกมาเป็นความเห็น เด็กเถียงได้ ถามได้ ชั่งใจได้ ดีกว่ารอยยับบนหน้าผากที่เขาต้องเดาเองว่าแปลว่าอะไร แล้วก็ลองสังเกตหมวดหมู่ที่เรายื่นให้ลูกด้วยจ้ะ ว่าเราเคยบอกเขาไหมว่าอันนี้ของเด็กเก่ง อันนี้ของเด็กเรื่อยเปื่อย แล้วเราเอาหมวดพวกนี้มาจากไหน ใครเคยบอกเรามาบ้าง บางทีมันก็เป็นของเก่าที่ส่งต่อกันมาหลายรุ่นโดยไม่มีใครเคยเปิดดูเลยว่าข้างในมีอะไร

อีกอย่างที่ย่าฝากไว้ก็คือระวังคำว่าพวกเราไม่ชอบนะจ้ะ เด็กคนหนึ่งในงานวิจัยเล่าว่าไปงานเปิดบ้านแผนการเรียนกับพ่อแม่ แล้วทั้งบ้านเห็นตรงกันว่าไม่ชอบแผนศิลปะ ย่าอ่านแล้วนึกถามตัวเองว่าความประทับใจครั้งแรกนั้นเป็นของเด็กจริงๆ หรือเป็นของเราที่เด็กอ่านสีหน้าเราออกแล้วเก็บมาเป็นของตัวเอง ย่าเคยอ่านเรื่องที่เขาเขียนไว้ว่า เมื่อลูกไม่ใช่ 'โปรเจกต์' ที่ต้องแก้ไข แต่คือมนุษย์ที่มีศักดิ์ศรีเท่าเทียมกัน ย่าเชื่อแบบนั้นจ้ะ เราเลี้ยงลูกไม่ใช่เพื่อให้เขาไปจบฝันที่เราไม่ได้ไปเอง แต่เลี้ยงเพื่อให้เขาเป็นตัวของเขาให้ครบที่สุด

ส่วนเรื่องหลานสาวของย่าน่ะเหรอ เด็กเลือกแผนศิลปะจ้ะ ลูกสาวย่าเงียบไปพักหนึ่งแล้วถอนหายใจยิ้มๆ บอกว่าก็ได้ เป็นหนูเองที่ต้องเรียนนะ ย่ามองหน้าแม่เขาแล้วอดยิ้มไม่ได้ เพราะเห็นตัวเองตอนวัยเดียวกันชัดเจนยังกับกระจก ย่าแค่หวังว่าอีกสิบปีถ้าถามเด็กคนนั้นว่าเลือกเองใช่ไหม เขาจะตอบได้ว่าใช่ อย่างที่มันเป็นจริงๆ ไม่ใช่คำตอบสวยๆ ที่พวกเราคนเป็นผู้ใหญ่สอนเขาไว้ให้พูดจ้ะ