เมื่อลูกอาละวาดกลางห้าง: ทำไมการหาเหตุผลอาจไม่ใช่คำตอบของการฝึกวินัย

ผมจำได้แม่นเลยครับ วันนั้นผมกำลังยืนเลือกซื้อผักอยู่ที่ซูเปอร์มาร์เก็ต ท่ามกลางเสียงเพลงเบาๆ และผู้คนที่เดินขวักไขว่ ทุกอย่างดูปกติมาก จนกระทั่งลูกชายตัวน้อยของผมเกิดอยากได้ขนมขึ้นมาดื้อๆ แล้วเขาก็ลงไปนอนดิ้นกับพื้น ส่งเสียงร้องไห้จ้าจนคนแถวนั้นเริ่มหันมามอง ผมรู้สึกเหมือนโลกทั้งใบหยุดหมุน ความร้อนผ่าวที่ใบหน้ามันบอกชัดเจนว่าผมกำลังอาย และในหัวของผมตอนนั้นมันเต็มไปด้วยคำถามมากมายครับ "เขาหิวหรือเปล่า?" "เขาเหนื่อยไหม?" หรือ "ผมทำอะไรผิดไปหรือเปล่า?"

ความจริงคือ ในวินาทีนั้น พ่อแม่หลายคนมักจะตกหลุมพรางของการเป็น "นักสืบ" ครับ เราพยายามจะวิเคราะห์ทุกอย่างที่เกิดขึ้น พยายามจะหาเหตุผลที่ซ่อนอยู่เบื้องหลังอาการอาละวาดหรืออาการ Tantrum ของเด็กๆ ผมเองก็เคยเป็นแบบนั้นครับ ผมเคยใช้เวลาเป็นชั่วโมงนั่งคุยกับลูก พยายามถามเขาว่า "ลูกรู้สึกยังไง?" "อะไรทำให้ลูกโกรธ?" ทั้งที่ในความเป็นจริงแล้ว เด็กวัยนี้เขายังไม่รู้ด้วยซ้ำว่าเขากำลังรู้สึกอะไรอยู่

มีงานวิจัยที่น่าสนใจบอกเราว่า การพยายามหาเหตุผลว่าทำไมเด็กเล็กๆ ถึงอาละวาดนั้น มักจะเป็นการเสียเวลาโดยเปล่าประโยชน์ครับ เพราะต่อให้เด็กคนนั้นจะพูดเก่งแค่ไหน เขาก็อาจจะยังไม่สามารถอธิบายความซับซ้อนของอารมณ์ตัวเองออกมาเป็นคำพูดได้ สิ่งที่เขาทำคือการระบายความรู้สึกออกมาผ่านพฤติกรรม ดังนั้น แทนที่เราจะเสียพลังงานไปกับการขุดคุ้ยหาสาเหตุที่แม้แต่ตัวเด็กเองก็ยังไม่รู้ เป้าหมายที่แท้จริงของการฝึกวินัยอาจจะเป็นการจัดการกับ "พฤติกรรม" นั้นมากกว่าครับ การช่วยให้เขาเรียนรู้วิธีการสื่อสารปัญหาด้วยวิธีอื่นที่สร้างสรรค์กว่าการลงไปนอนดิ้นกับพื้นอาจจะเป็นสิ่งที่น่าลองทำดูครับ

ผมเคยอ่านเจอแนวคิดหนึ่งที่น่าสนใจเกี่ยวกับการสร้างระบบที่ชัดเจนในการจัดการพฤติกรรมครับ เขาพูดถึงการใช้ระบบรางวัลและการลงโทษที่สม่ำเสมอ อย่างเช่นเทคนิคที่เรียกว่า 1-2-3 Magic ที่ใช้การนับเลขเพื่อเตือนสติเมื่อเด็กเริ่มมีพฤติกรรมที่ไม่เหมาะสม เมื่อนับถึงสามแล้ว หากพฤติกรรมนั้นยังไม่หยุด ก็ต้องมีผลลัพธ์ที่กำหนดไว้ล่วงหน้าตามมา ไม่ว่าจะเป็นการให้ไปนั่งสงบสติอารมณ์ หรือการงดกิจกรรมที่เขาชอบชั่วคราว

แต่สิ่งที่ยากกว่าการมีระบบ คือการ "ทำตามระบบ" นั้นให้ได้ทุกครั้งครับ ความจริงที่เจ็บปวดสำหรับพ่อแม่คือ เรามักจะใจอ่อนในเวลาที่เราเหนื่อยที่สุด หรือในเวลาที่เราอยู่ในที่สาธารณะอย่างในซูเปอร์มาร์เก็ตแบบที่ผมเจอวันนั้น ผมเคยคิดว่า "เอาเถอะ แค่ครั้งนี้ครั้งเดียว เดี๋ยวกลับบ้านค่อยว่ากัน" แต่ความจริงที่ผมได้เรียนรู้คือ นั่นอาจเป็นการส่งสัญญาณที่ทำให้เด็กสับสนได้ครับ เพราะถ้าเราบอกว่า "ไม่" แล้วสุดท้ายเรายอมให้เขาเพราะเขาพยายามร้องไห้หนักขึ้น สิ่งที่เด็กจะเรียนรู้ไม่ใช่เรื่องของวินัยครับ แต่เขาจะเรียนรู้ว่า "การร้องไห้หนักๆ จะทำให้ได้ในสิ่งที่ต้องการ" และเขาก็จะทำมันอีกครั้ง และอีกครั้ง

ความสม่ำเสมอจึงเป็นเรื่องสำคัญมากในการฝึกวินัยครับ ไม่ว่าเราจะใช้ระบบไหนก็ตาม การพยายามใช้มันให้สม่ำเสมอทุกครั้งดูจะเป็นกุญแจสำคัญครับ ไม่ว่าจะเป็นที่บ้าน หรือแม้แต่ตอนที่คุณกำลังยืนอยู่กลางห้างสรรพสินค้า ถ้าคุณกำหนดไว้ว่าถ้าทำแบบนี้จะต้องได้รับผลแบบนี้ การทำให้ได้ตามนั้นจะช่วยให้เด็กเข้าใจได้ชัดเจนขึ้นครับ รวมถึงเรื่องการขู่ด้วย ผมเคยเผลอพูดไปว่า "ถ้าไม่หยุดร้อง แม่จะทิ้งไว้ที่นี่นะ!" ทั้งที่รู้ดีว่าผมไม่มีวันทำแบบนั้นจริงๆ การทำแบบนี้บ่อยๆ จะทำให้คำพูดของเราหมดความศักดิ์สิทธิ์ และเด็กจะเรียนรู้ว่าคำพูดของพ่อแม่เป็นเพียงแค่เสียงรบกวนที่ไม่ได้มีความหมายอะไร

บางครั้งผมก็แอบรู้สึกกดดันนะครับ เวลาที่เห็นพ่อแม่คนอื่นดูเหมือนจะจัดการลูกได้ดี หรือเวลาที่อ่านเจอคำแนะนำการเลี้ยงลูกที่ขัดแย้งกันไปหมด ในโลกปัจจุบันเรามีข้อมูลล้นมือเหลือเกินครับ เดี๋ยวก็บอกว่าต้องเลี้ยงแบบผูกพัน (Attachment Parenting) เดี๋ยวก็บอกว่าการปล่อยให้ลูกร้องไห้บ้างเป็นเรื่องดี หรือแม้แต่เรื่องอาหารการกินที่เปลี่ยนเทรนด์ไปมาจนน่าเวียนหัว ผมเคยคุยกับเพื่อนคนหนึ่งที่เป็นวิศวกรเหมือนกัน เขาถามผมด้วยความจริงจังว่า "ทำไมคุณไม่สอนลูกให้ใช้ภาษามือตั้งแต่เล็กๆ ล่ะ?" ผมได้แต่ยิ้มแล้วตอบไปว่า "เพราะแม่ผมไม่ได้สอน และดูสิครับ ผมก็ยังฉลาดและทำงานเลี้ยงชีพได้ปกติ"

ความจริงที่ผมค้นพบจากการอ่านงานวิจัยและจากการลองผิดลองถูกเองคือ การเลี้ยงลูกเต็มไปด้วยความไม่แน่นอนครับ ในสังคมสมัยใหม่เราไม่มีมาตรฐานที่ตายตัวเหมือนในอดีตที่เด็กจะถูกตัดสินจากพัฒนาการตามวัยที่ชัดเจน แต่เรากลับต้องเผชิญกับ "กระแส" ของการเลี้ยงลูกที่เปลี่ยนไปตามยุคสมัยอยู่ตลอดเวลา ความไม่แน่นอนนี้เองที่ทำให้พ่อแม่เก่งๆ หลายคนรู้สึกเปราะบางและไม่มั่นใจในตัวเอง

แต่ถ้าเราลองมองลึกลงไป สิ่งที่เชื่อมโยงพวกเราทุกคนไว้ ไม่ใช่การทำตามคู่มือการเลี้ยงลูกเล่มไหนให้เป๊ะที่สุด แต่มันคือความรักและความรับผิดชอบที่เรามีต่อเด็กคนหนึ่งครับ การฝึกวินัยไม่ใช่การพยายามควบคุมเด็กให้เป็นไปตามใจเรา แต่มันคือการสร้างขอบเขตที่ปลอดภัยเพื่อให้เขาเติบโตขึ้นมาอย่างมีทิศทาง มันคือการแสดงออกถึงความรักในรูปแบบหนึ่งที่บอกว่า "พ่อแม่จะอยู่ตรงนี้ และเรามีกฎเกณฑ์ที่ชัดเจนเพื่อให้ลูกเรียนรู้ที่จะอยู่ร่วมกับโลกใบนี้"

การเลี้ยงลูกเป็นงานที่หนักและไม่มีสูตรสำเร็จที่ใช้ได้กับทุกคนครับ วิธีที่คุณใช้ในวันนี้อาจจะไม่ได้ผลกับลูกคนถัดไป หรือแม้แต่กับลูกคนเดิมในอีกปีข้างหน้า แต่นั่นไม่ใช่เรื่องผิดครับ ขอแค่เรายังคงพยายามเรียนรู้ และรักษาความสม่ำเสมอควบคู่ไปกับความเมตตา ผมเชื่อว่าเราทุกคนกำลังทำหน้าที่ของเราอย่างดีที่สุดแล้วครับ เป็นกำลังใจให้คุณพ่อคุณแม่ทุกคนนะครับ